Το Τενεσί υιοθέτησε πρόσφατα νόμο που καθιστά νομικά ευκολότερη τη χρήση θανατηφόρας βίας εναντίον κάποιου που επιχειρεί να κλέψει αντικείμενα από ιδιοκτησία, όπως χλοοκοπτικό, ποδήλατο ή εργαλεία από αποθήκη κήπου.

Πρόκειται για μια νέα εκδοχή του δόγματος «stand your ground», το οποίο στις ΗΠΑ επιτρέπει σε πολίτες να υπερασπιστούν τον εαυτό τους χωρίς υποχρέωση υποχώρησης, όταν θεωρούν ότι απειλούνται.

Η νέα διάταξη στο Τενεσί πηγαίνει ένα βήμα παραπέρα: επιτρέπει τη χρήση θανατηφόρας βίας για την προστασία περιουσίας, εφόσον ο ιδιοκτήτης πιστεύει ότι ο εισβολέας αποτελεί απειλή για τον ίδιο ή για άλλους.

Από την αυτοάμυνα στην προστασία της περιουσίας

Η λογική του «stand your ground» έχει βαθιές ρίζες στην αμερικανική ιστορία.

Η βασική ιδέα είναι απλή: ένας άνθρωπος δεν πρέπει να υποχρεώνεται να υποχωρήσει όταν δέχεται απειλή ή επίθεση.

Ωστόσο, η αρχική αντίληψη της αυτοάμυνας εκτός σπιτιού ήταν πιο περιορισμένη. Η χρήση βίας θεωρούνταν έσχατη λύση και, όπου ήταν δυνατόν, το άτομο όφειλε να αποφεύγει τη σύγκρουση.

Με τα χρόνια, όμως, ολοένα και περισσότερες Πολιτείες διεύρυναν το πλαίσιο νόμιμης χρήσης θανατηφόρας βίας.

Οι επικριτές των νόμων αυτών υποστηρίζουν ότι έχουν συμβάλει στην αύξηση των ανθρωποκτονιών και σε πιο επικίνδυνη συμπεριφορά από οπλισμένους πολίτες.

Η υπόθεση στο Μιζούρι

Τον Μάρτιο, η εισαγγελέας Μελίσα Τζόνσον στο Μιζούρι δήλωσε ότι η σχετική νομοθεσία την υποχρέωσε να αποσύρει κατηγορίες ανθρωποκτονίας εναντίον ανδρών που είχαν εμπλακεί σε ανταλλαγή πυροβολισμών το 2024.

Το περιστατικό είχε σημειωθεί σε εορτασμό για το Super Bowl, με αποτέλεσμα να σκοτωθεί μία γυναίκα και να τραυματιστούν δεκάδες άνθρωποι.

Σύμφωνα με την Τζόνσον, τέτοιες υποθέσεις γίνονται όλο και συχνότερες. Το γραφείο της, όπως ανέφερε, έχει απορρίψει διπλάσιο αριθμό υποθέσεων ανθρωποκτονίας ανά έτος από τότε που τέθηκε σε ισχύ ο νόμος «stand your ground» στο Μιζούρι το 2016.

Η Φλόριντα και η νέα εποχή των «υπερασπίσιμων ανθρωποκτονιών»

Η Φλόριντα ήταν η πρώτη Πολιτεία που υιοθέτησε πλήρη νόμο «stand your ground» το 2005.

Από τότε, το δικαίωμα αυτοάμυνας με θανατηφόρα βία διευρύνεται σταθερά στις ΗΠΑ.

Το ζήτημα δεν είναι μόνο ότι οι Αμερικανοί κατέχουν περισσότερα όπλα. Είναι και ότι διαθέτουν πλέον περισσότερους νομικούς τρόπους να δικαιολογήσουν τη χρήση τους, επικαλούμενοι φόβο ή απειλή.

Έτσι, διαμορφώνεται μια νέα εποχή «υπερασπίσιμων ανθρωποκτονιών», όπου η γραμμή ανάμεσα στην αυτοάμυνα και στην επιθετική χρήση βίας γίνεται όλο και πιο ασαφής.

Οι ρίζες του δόγματος

Οι ρίζες του «stand your ground» εντοπίζονται, μεταξύ άλλων, σε μια υπόθεση του 1876 στην Ιντιάνα.

Ο Τζον Ράνιαν, Δημοκρατικός σε μια κυρίως Ρεπουμπλικανική κοινότητα, ενεπλάκη σε καβγά έξω από εκλογικό κέντρο την ημέρα των προεδρικών εκλογών.

Ο ίδιος υποστήριξε ότι δέχθηκε επίθεση. Άλλοι μάρτυρες είπαν ότι η αντιπαράθεση ήταν μόνο λεκτική. Ο Ράνιαν τράβηξε όπλο και πυροβόλησε έναν άνδρα, ο οποίος αργότερα πέθανε.

Πρωτοδίκως καταδικάστηκε σε οκτώ χρόνια φυλάκιση, με τον δικαστή να εξηγεί στους ενόρκους ότι, αν κάποιος μπορεί να προστατεύσει τη ζωή του υποχωρώντας, έχει καθήκον να το κάνει ώστε να αποφύγει την αφαίρεση ανθρώπινης ζωής.

Όμως το Ανώτατο Δικαστήριο της Ιντιάνα ανέτρεψε την απόφαση, θεωρώντας ότι η υποχρέωση υποχώρησης δεν ταίριαζε με το «αμερικανικό πνεύμα».

«Μην υποχωρείς»

Η θέση αυτή συνδέθηκε με μια βαθιά αμερικανική αντίληψη περί τιμής, αυτονομίας και προσωπικής κυριαρχίας.

Σχεδόν την ίδια περίοδο, το Ανώτατο Δικαστήριο του Οχάιο έκρινε ότι η υποχρέωση υποχώρησης απέναντι σε επιτιθέμενο ισοδυναμούσε ουσιαστικά με νομιμοποιημένη δειλία.

Το 1895, το Ανώτατο Δικαστήριο των ΗΠΑ επικαλέστηκε τις αποφάσεις της Ιντιάνα και του Οχάιο σε μια ιστορική απόφαση που αναγνώρισε δικαίωμα να μην υποχωρεί κανείς απέναντι σε επιτιθέμενο σε δημόσιο χώρο.

Ήταν μια μεγάλη απόκλιση από την παλαιότερη αγγλική παράδοση, σύμφωνα με την οποία το δικαίωμα χρήσης θανατηφόρας βίας χωρίς υποχώρηση περιοριζόταν κυρίως στο σπίτι, στο πλαίσιο του δόγματος «το σπίτι είναι το κάστρο σου».

Όταν το «κάστρο» βγήκε από το σπίτι

Σταδιακά, το αμερικανικό δίκαιο μετέφερε την ιδέα του «κάστρου» και έξω από την κατοικία.

Ο πολίτης δεν χρειαζόταν πλέον να βρίσκεται μέσα στο σπίτι του για να επικαλεστεί δικαίωμα θανατηφόρας αυτοάμυνας.

Την ίδια ώρα, η εξάπλωση των όπλων άλλαζε ριζικά τα δεδομένα.

Μετά τον Εμφύλιο Πόλεμο, πλεονάζοντα όπλα κατέκλυσαν την αμερικανική κοινωνία, ενώ η βιομηχανική παραγωγή έκανε τα πυροβόλα όλο και πιο διαθέσιμα.

Μέχρι τη δεκαετία του 1870, εκτιμάται ότι κυκλοφορούσαν περίπου 5 εκατομμύρια ιδιωτικά όπλα, καθιστώντας τους Αμερικανούς τον πιο βαριά οπλισμένο άμαχο πληθυσμό στον κόσμο.

Τα όπλα επηρέασαν τον νόμο

Καθώς τα όπλα έγιναν πιο συνηθισμένα, τα δικαστήρια άρχισαν να τα αντιμετωπίζουν ως φυσικό μέρος της αμερικανικής εμπειρίας.

Το 1905, το Ανώτατο Δικαστήριο της Μινεσότα ανέτρεψε καταδίκη για φόνο ενός άνδρα που είχε πυροβολήσει γείτονα, όταν εκείνος φέρεται να έκανε κίνηση προς το όπλο του κατά τη διάρκεια καβγά.

Οι δικαστές έκριναν ότι η υποχρέωση υποχώρησης ήταν ξεπερασμένη σε έναν κόσμο όπου οι άνθρωποι ήταν οπλισμένοι με επαναληπτικά τουφέκια.

Έτσι, το ίδιο το όπλο άρχισε να επηρεάζει τους νόμους που ρύθμιζαν τη χρήση του.

Η Δεύτερη Τροπολογία και το σύγχρονο λόμπι των όπλων

Η εξέλιξη αυτή άνοιξε τον δρόμο για μια νέα ερμηνεία της Δεύτερης Τροπολογίας του αμερικανικού Συντάγματος.

Το κείμενο της τροπολογίας δεν αναφέρει ρητά ατομικό δικαίωμα κατοχής όπλου για καθημερινή αυτοάμυνα.

Ωστόσο, οργανώσεις όπως η National Rifle Association υποστήριξαν ότι η οπλοκατοχή δεν αφορά μόνο μια «καλά οργανωμένη πολιτοφυλακή», αλλά και το δικαίωμα κάθε πολίτη να προστατεύει τον εαυτό του.

Η βιομηχανία όπλων αξιοποίησε τον φόβο της εγκληματικότητας για να προωθήσει τα προϊόντα της ως αναγκαία εργαλεία ασφάλειας, αλλά και ως σύμβολα ανδρισμού και αυτονομίας.

Από το Heller στο Bruen

Το 2008, στην υπόθεση District of Columbia v. Heller, η συντηρητική πλειοψηφία του Ανώτατου Δικαστηρίου αναγνώρισε ατομικό δικαίωμα κατοχής όπλου για αυτοάμυνα μέσα στο σπίτι.

Το 2022, στην υπόθεση New York State Rifle & Pistol Association v. Bruen, το Δικαστήριο επέκτεινε ακόμη περισσότερο το δικαίωμα, ενισχύοντας τη δυνατότητα οπλοφορίας εκτός κατοικίας.

Οι αποφάσεις αυτές κανονικοποίησαν περαιτέρω την ιδέα της ένοπλης αυτοάμυνας σε δημόσιους χώρους.

Παράλληλα, η λογική του Ανώτατου Δικαστηρίου ενίσχυσε την άποψη ότι, εφόσον ένας τύπος όπλου βρίσκεται σε «κοινή χρήση», τότε προστατεύεται από τη Δεύτερη Τροπολογία.

Όσο περισσότεροι πολίτες αγοράζουν όπλα, τόσο ευκολότερο γίνεται να θεωρηθούν συνταγματικά προστατευμένα.

Η έκρηξη των πωλήσεων

Μετά την εκπνοή της ομοσπονδιακής απαγόρευσης των επιθετικών όπλων το 2004 και την ψήφιση νόμου το 2005 που προστάτευσε τις εταιρείες όπλων από αγωγές για τις ζημιές που προκαλούν τα προϊόντα τους, οι πωλήσεις εκτοξεύθηκαν.

Η ετήσια εγχώρια παραγωγή και οι εισαγωγές τυφεκίων τύπου AR-15 αυξήθηκαν από περίπου 400.000 το 2006 σε 2,8 εκατομμύρια το 2020.

Σήμερα εκτιμάται ότι τα ιδιωτικά όπλα στις ΗΠΑ είναι περισσότερα από τους κατοίκους της χώρας.

Οι πυροβολισμοί ευθύνονται για περίπου 40.000 θανάτους κάθε χρόνο.

Το Τενεσί και η νέα διεύρυνση

Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσεται ο νέος νόμος του Τενεσί.

Με τη διάταξη περί «υπεράσπισης περιουσίας», που τέθηκε σε ισχύ τον Ιούλιο, η έννοια του «stand your ground» επιστρέφει με κάποιον τρόπο στο «κάστρο» από όπου ξεκίνησε, αλλά πλέον επεκτείνεται στην αποθήκη, στον αχυρώνα ή σε οποιοδήποτε σημείο της ιδιοκτησίας.

Αν κάποιος πιστεύει ότι η προσωπική του περιουσία κινδυνεύει από άτομο που αποτελεί απειλή για τον ίδιο ή για άλλους, μπορεί να τη υπερασπιστεί με θανατηφόρα βία.

Η διάταξη έχει έναν περιορισμό: ο ιδιοκτήτης δεν μπορεί να πυροβολήσει τον εισβολέα στην πλάτη, καθώς ο νόμος επιχειρεί να διακρίνει αν υπήρχε πραγματικός φόβος ή άμεσος κίνδυνος.

Η συνεχής διεύρυνση της νόμιμης βίας

Η ιστορία της αυτοάμυνας στις ΗΠΑ δείχνει ότι οι δικαιολογίες για τη χρήση όπλου πολλαπλασιάζονται.

Από την προστασία του σπιτιού, η λογική επεκτάθηκε στον δημόσιο χώρο. Από την προστασία της ζωής, μετακινείται πλέον και προς την προστασία της περιουσίας.

Η νέα νομοθεσία του Τενεσί δείχνει πώς το αμερικανικό δόγμα αυτοάμυνας συνεχίζει να διευρύνεται, δημιουργώντας όλο και μεγαλύτερο πεδίο για νομικά ανεκτή θανατηφόρα βία.

Στο επίκεντρο παραμένει ένα βαθύ αμερικανικό δίλημμα: πού τελειώνει το δικαίωμα στην αυτοάμυνα και πού αρχίζει η νομιμοποίηση μιας κοινωνίας όλο και πιο έτοιμης να σκοτώσει.