Πώς η Μεσόγειος γέμισε από λαγοκέφαλους
Ο λαγοκέφαλος εξελίσσεται σε μία από τις μεγαλύτερες απειλές για τη Μεσόγειο, καθώς το πανίσχυρο δηλητήριό του, η επιθετική συμπεριφορά του και η ραγδαία εξάπλωσή του προκαλούν ανησυχία σε επιστήμονες, αλιείς και τουριστικές αρχές από την Ισπανία και τη Γαλλική Ριβιέρα μέχρι την Τουρκία και τα ελληνικά νησιά.
Σε εκτενές ρεποτάζ της βρετανικής Daily Mail αναφέρεται πως στην καρδιά της επικινδυνότητάς του βρίσκεται η τετροδοτοξίνη, το ισχυρότερο φυσικό δηλητήριο που υπάρχει στη φύση. Πρόκειται για μία νευροτοξίνη πολύ πιο θανατηφόρα από το κυάνιο, καθώς αρκεί πολύ μικρότερη ποσότητα για να προκαλέσει σοβαρές συνέπειες. Η ουσία αυτή μπλοκάρει τη μετάδοση των νευρικών σημάτων, με αποτέλεσμα οι μύες να παραλύουν, η αναπνοή να σταματά και το θύμα να πεθαίνει από ασφυξία. Σε ορισμένες περιπτώσεις ακινητοποιείται ακόμη και η καρδιά.
Δεν υπάρχει αντίδοτο για την τετροδοτοξίνη. Η μοναδική πιθανότητα επιβίωσης είναι η τεχνητή υποστήριξη της αναπνοής μέχρι ο οργανισμός να αποβάλει σταδιακά το δηλητήριο μέσω των νεφρών και των ούρων, διαδικασία που μπορεί να διαρκέσει έως και 72 ώρες.
Ο λαγοκέφαλος εξαπλώνεται σε όλη τη Μεσόγειο
Αν και η τετροδοτοξίνη έχει χρησιμοποιηθεί στη λογοτεχνία από συγγραφείς όπως ο Ίαν Φλέμινγκ και ο Μάικλ Κράιτον, στην πραγματικότητα βρίσκεται φυσικά στο ήπαρ ενός είδους ψαριού.
Το επιστημονικό του όνομα είναι Lagocephalus sceleratus, όμως είναι ευρύτερα γνωστός ως λαγοκέφαλος. Το είδος έχει ασημί πλευρές και έχει την ικανότητα να διογκώνει το σώμα του σε πολλαπλάσιο μέγεθος καταπίνοντας αέρα στο ελαστικό στομάχι του.
Οι θαλάσσιοι βιολόγοι προειδοποιούν ότι δεν πρέπει να αγγίζεται χωρίς προστατευτικά γάντια, καθώς ακόμη και η επαφή με γυμνό δέρμα μπορεί να προκαλέσει αδιαθεσία και αναπνευστικά προβλήματα.
Επιπλέον, διαθέτει εξαιρετικά ισχυρά δόντια, ενωμένα σε ράμφος, τα οποία μπορούν να κόψουν ανθρώπινη σάρκα και οστά. Το δάγκωμά του είναι τόσο δυνατό ώστε μπορεί να ακρωτηριάσει δάχτυλα χεριών ή ποδιών με μία μόνο δαγκωνιά.
Οι οδηγίες μετά από επίθεση λαγοκέφαλου
Σύμφωνα με τον Ερυθρό Σταυρό, τα παιδιά συγκαταλέγονται συχνά στα θύματα επιθέσεων του λαγοκέφαλου. Όποιος δεχθεί δάγκωμα θα πρέπει να πλύνει αμέσως το τραύμα με άφθονο τρεχούμενο γλυκό νερό, να εφαρμόσει επίδεσμο για τον περιορισμό της αιμορραγίας και να διατηρήσει το τραυματισμένο άκρο ψηλά. Για βαθιά τραύματα συνιστώνται αντιτετανικός εμβολιασμός και ράμματα.
Ωστόσο, το ψάρι είναι ιδιαίτερα επιθετικό όταν αναζητά τροφή. Σε πραγματικό βίντεο που αναπαρήχθη δεκάδες χιλιάδες φορές, δύο λαγοκέφαλοι συγκρούονται για ένα δόλωμα και, όταν ο ένας τραυματίζεται, εμφανίζονται και άλλα ψάρια του ίδιου είδους που αρχίζουν να κατασπαράζουν το σώμα του. Οι επιστήμονες σημειώνουν ότι ο κανιβαλισμός είναι ασυνήθιστος στα ψάρια, όμως στους λαγοκέφαλους της Μεσογείου καταγράφεται ολοένα και συχνότερα, πιθανώς επειδή ψαράδες πετούν στη θάλασσα νεκρά άτομα του είδους.
Πώς έφτασε στη Μεσόγειο
Ο φυσικός βιότοπος του λαγοκέφαλου βρίσκεται στον Ινδικό και τον Ειρηνικό Ωκεανό. Το είδος εντοπίστηκε για πρώτη φορά στη Μεσόγειο το 2003 και εκτιμάται ότι εισήλθε μέσω της Διώρυγας του Σουέζ, πιθανόν ως αυγά που είχαν προσκολληθεί στα κύτη πλοίων.
Το φαινόμενο αυτό είναι γνωστό ως «Λεσσεψιανή μετανάστευση» και αφορά περίπου 300 έως 350 είδη που πιστεύεται ότι ακολούθησαν την ίδια διαδρομή. Ανάμεσά τους περιλαμβάνονται οστρακοειδή, μαλάκια, καθώς και μεγαλύτερα είδη όπως το λεοντόψαρο, το τρομπετόψαρο και οι κέφαλοι της Ερυθράς Θάλασσας.
Οι περισσότεροι από αυτούς τους θαλάσσιους εισβολείς επηρεάζουν το εύθραυστο οικοσύστημα της Μεσογείου χωρίς να θεωρούνται ιδιαίτερα επικίνδυνοι. Ο λαγοκέφαλος, όμως, αποτελεί εξαίρεση, καθώς απειλεί τόσο τη δημόσια ασφάλεια όσο και την οικονομία.
Οι οικονομικές απώλειες για τους αλιείς
Η Ελλάδα καταβάλλει στους αλιείς αποζημίωση που φτάνει τα 5,33 ευρώ ανά κιλό για κάθε λαγοκέφαλο που αλιεύουν, ενώ αντίστοιχο πρόγραμμα εφαρμόζει και η Τουρκία. Παρ’ όλα αυτά, ψαράδες και στις δύο χώρες αναφέρουν ότι οι πληρωμές γίνονται με καθυστερήσεις και χωρίς σταθερότητα.
Το ψάρι δεν μπορεί να καταναλωθεί λόγω της ακραίας τοξικότητάς του, ούτε να απορριφθεί σε χωματερές, καθώς υπάρχει κίνδυνος να το καταναλώσουν ζώα. Στην Τουρκία έχουν καταγραφεί αρκετοί θάνατοι γατών και σκύλων που έφαγαν υπολείμματα λαγοκέφαλων τα οποία είχαν εγκαταλειφθεί σε παραλίες.
Η ασφαλέστερη μέθοδος διαχείρισης είναι η κατάψυξη των ψαριών, η περιοδική αποτέφρωση μεγάλων ποσοτήτων και η ταφή της στάχτης τους.
Μέχρι σήμερα έχουν συλλεχθεί και καταστραφεί περισσότεροι από 100 τόνοι λαγοκέφαλων. Ωστόσο, ο πληθυσμός τους αυξάνεται με τόσο γρήγορους ρυθμούς ώστε οι ειδικοί εκτιμούν πως το μέτρο δύσκολα θα έχει ουσιαστικό αποτέλεσμα και αποτελεί κυρίως μία ύστατη προσπάθεια διάσωσης των αλιευτικών κοινοτήτων από οικονομική κατάρρευση.
Οι ζημιές στα δίχτυα και η αύξηση του μεγέθους τους
Αρχικά οι λαγοκέφαλοι τρέφονταν με μαλάκια και άλλα μικρά θαλάσσια είδη. Στη συνέχεια όμως άρχισαν να εκμεταλλεύονται τα αλιευτικά δίχτυα.
Η επικεφαλής της Mersea Marine Consulting, Άιλιν Ούλμαν, δήλωσε στην επιστημονική επιθεώρηση Journal of Marine Science and Engineering ότι οι λαγοκέφαλοι χρησιμοποιούν τα τέσσερα ιδιαίτερα ισχυρά, ενωμένα δόντια τους για να κόβουν πετονιές και δίχτυα, προκαλώντας μεγάλες οικονομικές απώλειες, κυρίως στη μικρής κλίμακας αλιεία, ενώ παράλληλα αποκτούν ευκολότερη πρόσβαση σε τροφή υψηλής ενεργειακής αξίας, γεγονός που συμβάλλει στην αύξηση του μεγέθους τους.
Στην Κρήτη, οι αυτοαπασχολούμενοι αλιείς χάνουν έως και το 30% του ετήσιου εισοδήματός τους από τις επιδρομές των λαγοκέφαλων στα δίχτυα τους. Οι απώλειες για κάθε αλιευτικό σκάφος μπορούν να φτάσουν τις 20.000 ευρώ ετησίως, τόσο από τα χαμένα αλιεύματα όσο και από το υψηλό κόστος επισκευής των σκισμένων διχτυών.
«Έχουμε φτάσει στο σημείο να βγαίνουμε μία ημέρα για ψάρεμα και να περνάμε τις επόμενες τρεις επισκευάζοντας τα δίχτυα μας», δήλωσε ο Κρητικός ψαράς Γιώργος Κυριακάκης.
Σύμφωνα με το Journal of Marine Science and Engineering, τα άφθονα και εύκολα γεύματα οδηγούν στην ανάπτυξη ακόμη μεγαλύτερων ατόμων. Πλέον έχουν καταγραφεί λαγοκέφαλοι μήκους έως και 1,2 μέτρων και βάρους περίπου 9 κιλών, σημαντικά μεγαλύτεροι από εκείνους που ζουν στα τροπικά νερά γύρω από τον Ισημερινό. Οι επιστήμονες εκτιμούν ότι τα ψυχρότερα νερά της Μεσογείου μειώνουν τις ανάγκες τους σε οξυγόνο, επιτρέποντάς τους να αναπτύσσονται ακόμη περισσότερο.
Προειδοποιήσεις προς τους λουόμενους και προστατευτικά μέτρα
Η εξάπλωση του λαγοκέφαλου δεν απειλεί μόνο την αλιεία αλλά και τον παράκτιο τουρισμό. Το Ελληνικό Κέντρο Θαλάσσιων Ερευνών κάλεσε τους λουόμενους και τους ερασιτέχνες ψαράδες να επιδείξουν ψυχραιμία και ιδιαίτερη προσοχή, υπογραμμίζοντας ότι το ψάρι δεν πρέπει ποτέ να αγγίζεται χωρίς προστατευτικό εξοπλισμό, ούτε φυσικά να καταναλώνεται, καθώς δεν υπάρχει γνωστό αντίδοτο και η κατανάλωσή του μπορεί να αποβεί θανατηφόρα.
Στην Εύβοια, έχει τοποθετηθεί πλωτό προστατευτικό φράγμα μήκους σχεδόν τριών χιλιομέτρων, με στόχο να εμποδίζει την είσοδο των λαγοκέφαλων στις περιοχές κολύμβησης. Το φράγμα είναι αγκυρωμένο στον βυθό, αποτρέπει επίσης την είσοδο μεδουσών και έχει κατασκευαστεί από άκαμπτο πολυμερές υλικό ώστε να μην μπορεί να καταστραφεί από τα ισχυρά δόντια του ψαριού.
