Πώς θα αυξηθεί η ιδιοκατοίκηση – Ποια μέτρα προτείνονται στο εθνικό σχέδιο για το “στεγαστικό” (vid)
Το ποσοστό ιδιοκατοίκησης από 77,2% που ήταν το 2010 και αποτελούσε το ιστορικά υψηλό ποσοστό βάσει διαθέσιμων στοιχείων Eurostat, από το 2003 και μετά, έχει μειωθεί σε 69,4% το 2025, γεγονός που τοποθετεί την Ελλάδα στον ευρωπαϊκό μέσο όρο (68,5%).
Στο εθνικό σχέδιο για τη στεγαστική πολιτική που είναι σε δημόσια διαβούλευση στα μέτρα που προτείνονται για την αύξηση της προσφοράς ακινήτων εντάσσονται 4 που αφορούν ειδικά την ενίσχυση της ιδιοκατοίκησης. Τα δύο πρώτα μέτρα έχουν ήδη υλοποιηθεί ή υλοποιούνται και είναι τα προγράμματα “Σπίτι μου 1” και “Σπίτι μου 2”.
Τα δύο νέα προτεινόμενα μέτρα που απευθύνονται αμιγώς σε υποψήφιους νέους ιδιοκτήτες είναι η εφαρμογή του νέου προγράμματος “Σπίτι μου 3”, και η μείωση του ΦΠΑ για την κατασκευή νέων κατοικιών τα οποία θα μπορούν να διατεθούν σε προσιτές τιμές.
Η επέκταση του προγράμματος “Σπίτι Μου” στοχεύει στη διαμόρφωση ενός πιο διαρκούς και βιώσιμου μηχανισμού πρόσβασης νέων και νοικοκυριών χαμηλού ή μεσαίου εισοδήματος στην απόκτηση πρώτης κατοικίας. Αντί της άμεσης επιδότησης επιτοκίου από εθνικούς – κοινοτικούς πόρους, το μέτρο προβλέπει την παροχή φορολογικών ελαφρύνσεων προς τα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα, κατά τις περιπτώσεις που χορηγούν στεγαστικά δάνεια με μειωμένο επιτόκιο σε επιλέξιμους δικαιούχους.
Η παρέμβαση λειτουργεί συμπληρωματικά προς τα υφιστάμενα εργαλεία ενίσχυσης της ιδιοκατοίκησης και μπορεί να συνδυαστεί με άλλες πολιτικές, όπως ο Λογαριασμός Στέγασης Νέων, ιδίως για την κάλυψη της ιδίας συμμετοχής που απαιτείται για την αγορά πρώτης κατοικίας.
Αντίστοιχη πρακτική εντοπίζεται στη Γαλλία, μέσω οικονομικών κινήτρων όμως η μηδενική φορολογία για την απόκτηση πρώτης κατοικίας με άτοκη ή ευνοϊκή χρηματοδότηση για επιλέξιμα νοικοκυριά, καθώς η μίσθωση και σταδιακή απόκτηση κατοικίας. Σε αντίθεση με το “Σπίτι μου 2”, το οποίο χρηματοδοτείται μέσω πόρων του Ταμείου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας και έχει προσωρινό χαρακτήρα, το γαλλικό μοντέλο βασίζεται σε φορολογικές πιστώσεις και είναι ενσωματωμένο στη συνήθη τραπεζική διαδικασία.
Η πρόταση για μειωμένο συντελεστή ΦΠΑ στην κατασκευή κοινωνικών και προσιτών σε τιμές κατοικιών αποσκοπεί στο να παράσχει φορολογικό κίνητρο σε κατασκευαστικές εταιρίες προκειμένου να δραστηριοποιηθούν στην ανέγερση κατοικιών, οι οποίες στη συνέχεια θα εκμισθωθούν μακροχρόνια με προσιτό ή κοινωνικό μίσθωμα. Το μέτρο εντάσσεται στη λογική της πρόσφατης Οδηγίας 2022/542 (ΕΕ) 2022/542 για τον ΦΠΑ η οποία επιτρέπει στα κράτη μέλη μεγαλύτερη ευελιξία στον καθορισμό των μειωμένων συντελεστών. Ειδικότερα, μεταξύ των υπηρεσιών που μπορούν να υπαχθούν σε μειωμένο ΦΠΑ, έχει προστεθεί και “η παροχή και η κατασκευή κατοικιών, στο πλαίσιο κοινωνικής πολιτικής, όπως ορίζεται από τα κράτη μέλη”. Η παρέμβαση λειτουργεί συμπληρωματικά προς τα υφιστάμενα προγράμματα ανέγερσης κατοικιών προσιτής και κοινωνικής στέγασης (κοινωνική αντιπαροχή, κοινωνικές κατοικίες σε ανενεργά στρατόπεδα).
Τα στοιχεία για την ιδιοκατοίκηση
Η ανάλυση της ιδιοκατοίκησης σε δημοτικό επίπεδο αναδεικνύει έντονες ανισότητες. Τα υψηλότερα ποσοστά ιδιοκατοίκησης καταγράφονται σε περιφερειακούς και κυρίως αγροτικού χαρακτήρα δήμους, όπως η Ελασσόνα (89%), ο Λαγκαδάς (84%), η Νάουσα (83%), η Χαλκηδόνα (83%) και η Αλεξάνδρεια (83%), όπου η κατοικία συνδέεται περισσότερο με ιδιοκτησία και οικογενειακή περιουσία.
Αντίθετα, τα χαμηλότερα ποσοστά εντοπίζονται σε μεγάλα αστικά και δυναμικά κέντρα, όπως ο Δήμος Αθηναίων (53%), ο Δήμος Ζωγράφου (53%), ο Δήμος Ρεθύμνου (56%), ο Δήμος Κω (57%) και ο Δήμος Θεσσαλονίκης (58%), όπου η μίσθωση αποτελεί πολύ σημαντικότερο τμήμα της στεγαστικής αγοράς.
Η απόκλιση αυτή υποδηλώνει ότι η εξάρτηση από την ενοικίαση είναι αισθητά υψηλότερη στις αστικές περιοχές, όπου συγκεντρώνεται και η μεγαλύτερη στεγαστική πίεση.
Τι απέδωσαν τα υφιστάμενα μέτρα
Σε επίπεδο υλοποίησης, το πρόγραμμα “Σπίτι μου 1” συγκέντρωσε υψηλή ζήτηση, καθώς υποβλήθηκαν περισσότερες από 40.000 αιτήσεις, από τις οποίες 23.875 έλαβαν προέγκριση και 8.902 έχουν προχωρήσει στο στάδιο της έγκρισης, δεσμεύοντας το 86,54% του προϋπολογισμού του προγράμματος. Το “Σπίτι μου 2” συγκέντρωσε επίσης μεγάλο αριθμό αιτήσεων και οι εγκρίσεις ανέρχονταν στα μέσα Ιουνίου σε 15.188 αντιστοιχώντας σε 95,14% του προϋπολογισμού του προγράμματος. Συνολικά, τα δύο προγράμματα έχουν συμβάλλει στην ενίσχυση της στεγαστικής πίστης και στη διευκόλυνση της πρόσβασης σε ιδιόκτητη κατοικία, παρέχοντας περισσότερα από 20.000 δάνεια σε ωφελούμενους.
