Περί αυτοδυναμιών και πολιτικών συνεργασιών
Ο πολιτικός κατακερματισμός που κυριαρχεί τα τελευταία χρόνια στην Ελλάδα μεταβάλλει ουσιαστικά τους όρους του πολιτικού ανταγωνισμού. Όσο δυσκολότερη γίνεται η επίτευξη αυτοδύναμων κοινοβουλευτικών πλειοψηφιών, τόσο περισσότερο έρχονται στο προσκήνιο οι πολιτικές συνεργασίες. Σε αυτό το περιβάλλον, το ιδεολογικό πρόσημο δεν εξαφανίζεται, αλλά συχνά υποχωρεί μπροστά στην ανάγκη σχηματισμού βιώσιμης κυβέρνησης.
Το πρόβλημα είναι ότι οι συνεργασίες δεν προκύπτουν απλώς επειδή τις επιβάλλει η αριθμητική. Απαιτούν πολιτική σοβαρότητα, προγραμματική βάση, θεσμική συνέχεια και δυνάμεις που μπορούν να μετακινηθούν από την καταγγελία στην ευθύνη. Και εδώ αρχίζουν τα δύσκολα.
Στην Ελλάδα υπάρχουν πολλά κόμματα, τα περισσότερα από τα οποία έχουν έντονα αρχηγικό χαρακτήρα. Εξαίρεση αποτελούν κυρίως η Νέα Δημοκρατία, το ΠΑΣΟΚ και το ΚΚΕ. Ανεξάρτητα από τη στάση που έχει κανείς απέναντί τους, είναι κόμματα που έχουν αποδείξει θεσμική συνέχεια, άλλαξαν πολιτική ηγεσία μέσα από εσωτερικές διαδικασίες και άντεξαν στον χρόνο.
Από εκεί και πέρα, εμφανίζονται κόμματα συγκυρίας, προσωποπαγείς σχηματισμοί και κόμματα διαμαρτυρίας. Οι κατηγορίες αυτές συχνά επικαλύπτονται. Ένα κόμμα μπορεί να είναι ταυτόχρονα προϊόν συγκυρίας, έντονα αρχηγικό και πολιτικά δομημένο γύρω από ένα αφήγημα διαμαρτυρίας. Όσο μεγαλύτερη είναι η εξάρτηση από το αφήγημα, τόσο μεγαλύτερη είναι η ανάγκη αυτό να παραμένει ισχυρό, ακόμη κι αν η αλήθεια, ο ρεαλισμός και η κυβερνητική εφαρμοσιμότητα δεν αποτελούν πάντοτε προϋπόθεσή του.
Αυτό δυσκολεύει αφάνταστα την προοπτική ουσιαστικών συνεργασιών. Διότι οι πραγματικές συνεργασίες απαιτούν συμβιβασμούς, ιεράρχηση προτεραιοτήτων, προγραμματικές συγκλίσεις και αποδοχή πολιτικού κόστους. Τα κόμματα που έχουν χτιστεί κυρίως πάνω στην άρνηση ή στην καταγγελία δυσκολεύονται να κάνουν αυτό το βήμα, γιατί μια τέτοια μετακίνηση απειλεί την ίδια την ταυτότητά τους.
Το αδιέξοδο αυτό αποτελεί ίσως το ισχυρότερο πλεονέκτημα της κυβερνώσας παράταξης. Απέναντι σε έναν δομημένο πολιτικό λόγο, με τρανταχτές βέβαια αδυναμίες σε ζητήματα όπως η ακρίβεια, η διαφάνεια και η ποιότητα της δημόσιας διοίκησης, τίθεται συχνά η κραυγή, η συνθηματολογία και ένας διαγωνισμός καταγγελτικής κενολογίας.
Η κοινωνική δυσαρέσκεια υπάρχει και σε αρκετές περιπτώσεις είναι απολύτως δικαιολογημένη. Δεν μετατρέπεται όμως εύκολα σε πολιτική ανατροπή, διότι τα υλικά με τα οποία συγκροτείται σήμερα μεγάλο μέρος της αντιπολίτευσης έχουν, μέχρι στιγμής τουλάχιστον, πολύ σύντομη ημερομηνία λήξης. Η κυβέρνηση φθείρεται από τη διακυβέρνηση, αλλά η αντιπολίτευση συχνά φθείρεται από τα ίδια τα υλικά της.
Το 2027, όμως, δεν θα είναι 2015. Τότε, μεγάλο μέρος της κοινωνίας είχε χάσει εργασία, εισόδημα, προοπτική, το δικαίωμα στο όνειρο και, πάνω απ’ όλα, την αξιοπρέπειά του. Πολλοί ένιωθαν ότι δεν είχαν πια κάτι ουσιαστικό να χάσουν. Σήμερα η κοινωνία είναι κουρασμένη, πιεσμένη και δυσαρεστημένη, αλλά δεν βρίσκεται στην ίδια κατάσταση απόγνωσης. Γι’ αυτό και το άγνωστο δεν έχει την ίδια γοητεία. Αντί να λειτουργεί ως υπόσχεση λύτρωσης, μπορεί εύκολα να εκληφθεί ως απειλή αστάθειας.
Διότι το «να φύγει» είναι σύνθημα. Το «ποιος έρχεται» είναι πολιτική. Και όσο η απάντηση στο δεύτερο παραμένει θολή, τόσο η δυσαρέσκεια θα υπάρχει, θα πιέζει, θα εκφράζεται, αλλά δύσκολα θα μετατρέπεται σε πλειοψηφική πολιτική εναλλακτική.
